Жартас тұғырына сүйенген Қапшағай ГЭС-і
Елдердің айтуларынша, америкалық әскери журналист, Эрнест Хемингуэйдің үшінші жұбайы Марта Геллхорн КСРО-ның бірқатар республикаларын аралап шыққан соң, сол елдегі қалалардың ішінен тек Қазақстан астанасын ерекше атап өткен екен. Ауызша журналистік деректерге сенсек, Алма-Атаға тәнті болған ол бұл қаланы «қарлы тау шыңдарының гауһардай жиегіндегі ең таза жасыл зүбаржат» деп сипаттаған.
Бірақ таза «зүбаржатқа» лайық таза энергетика қажет болды. Қарқынды дамып келе жатқан қалаға қолданыстағы қуат көздері енді жеткіліксіз еді. 1960-жылдардың ортасында Алматының энергетикалық кешенін кеңейту мәселесі күн тәртібіне шықты. Бұл жолы таңдау экологиялық тұрғыдан таза гидроэнергетикаға түсті. Нысан орны Іле өзенінде – сағасынан 461 шақырым жоғары, Қазақстан астанасының солтүстігінен 70 шақырым жерде, Қапшағай шатқалы маңынан белгіленді.
Іле өзенінде су электр станциясын салу идеясын алғаш рет 1942 жылы жарық көрген «Іле өзеніндегі Қапшағай ГЭС-інің техникалық-экономикалық көрсеткіштері» атты кітабында белгілі қазақстандық ғалым-энергетик, Қазақ КСР Ғылым академиясының президенті, Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтының негізін қалаушы әрі тұңғыш директоры, академик Шафик Шөкин негіздеген болатын. Кейін ол бұл бастамасын 1944-1950 жылдары жүргізген Іле өзенінің су ресурстарын кешенді пайдалану мүмкіндіктері мен оның энергетикалық әлеуетіне қатысты зерттеулеріне сүйене отырып, жан-жақты дәлелдеді. Ғалым ГЭС құрылысының Алматы қаласы мен бүкіл Қазақстан үшін тиімді әрі пайдалы болатынын ғылыми тұрғыда негіздеп берді.
Қапшағай ГЭС-інің жобасын 1959 жылы С.Я. Жук атындағы «Гидрожоба» Бүкілодақтық жобалау-іздестіру институтының Қазақ филиалы әзірледі, ал жоба 1964 жылға дейін жетілдіріліп отырды. Өткен ғасырдың 60-жылдарында экологиялық талаптар бүгінгідей қатаң болмағанымен, жобалаушылар өндірістік нысанды табиғи ландшафтқа барынша ұқыпты әрі үйлесімді енгізуге күш салды.
Станция іргетасына алғашқы тасты Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың өзі қалаған. Жобада бірқатар бірегей техникалық жаңашылдықтар ұсынылды. Атап айтқанда, гидроагрегаттарға арналған су жеткізу арнасы арнайы бетоннан салынған жоқ – оның қызметін табиғи жартас тұғыры атқарып, бүгінге дейін пайдаланылып келеді. Бөгет эолды (ұсақ түйіршікті) құмнан тұрғызылды, бұл оның құнын едәуір төмендетуге мүмкіндік берді. Бұл шешім әлемдік тәжірибеде алғаш рет сейсмикалық белсенділігі 7-8 балл болатын аймақта жүзеге асырылды: биіктігі 50 метрлік арналық бөгет эолды құмды шаю әдісімен салынды. Бөгет үлгісі 9 баллдық жер сілкінісіне төтеп берген. Сондай-ақ мұнда алғаш рет жаңа үлгідегі жұмыс дөңгелектері қолданылды.
Қапшағай ГЭС-і құрылысының бас мердігері «ЕртісГЭСқұрылыс» тресі болды. Станцияны салу мен жабдықтарын монтаждау жұмыстарына сондай-ақ «Гидроспецстрой», «Гидроспецмонтаж», «Гидромонтаж» трестері тартылды. Станция құрылысына Алматы облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Асанбай Асқарұлы Асқаров жетекшілік етті.
1970 жылғы 15 желтоқсанда сағат 2:15-те №1 генератор бос жүріске қосылды. Ал сол жылдың 20 желтоқсанында іске қосу-баптау жұмыстары толық аяқталып, ГЭС директоры Борис Геннадьевич Осипов Қапшағай ГЭС-інің алғашқы генераторын желіге «қолмен дәл синхрондау әдісімен» қосты.