БАО шыңындағы вахта
Жаңа жылдық асығу шарықтау шегіне жеткенде, тұрғын үйлер жарыққа бөленіп, ас үйлерде мерекелік аспаздық шедеврлер әзірленген кезде, өздерінің жаңа жылдық ауысымына әдеттегідей тәулік бойы жұмыс істейтін мамандар кіріседі. Медицина қызметкерлері, құтқару қызметі және әрине – энергетиктер.
Энергетиктер үшін бұл ауысым станция инженері жасайтын өндірістік кесте бойынша түскен кезекті ауысым сияқты. Кәдімгі ауысым, оның ерекшелігі, мүмкін, кешкі электр энергиясын тұтынудың шыңы түнгі ауысымға, ал таңертеңгі шыңы… келесі жылда ғана басталады. Әрі ол да, түскі уақытқа таман, мерекені атап өткен халық тоңазытқыштарға, микротолқынды пештерге және ас үй плиталарына ұмтылған кезде тартылады.
Энергетиктердің өздері де осындай ауысым туралы әзілдейді: 2025 жылы жұмысқа кетіп, бір жылдан кейін – 2026 жылы ғана оралды. Ешқандай Аяз Ата деген жоқ, дегенмен вахташылар бір-бірімен кішкентай сыйлықтармен жиі алмасады. Ал жаңа жылдық вахталық дастарханда оливье, салат және манты міндетті түрде қойылады. Провиант негізінен үйден алынып келген. Мысалы, БАО шетінде Каскад энергетиктерінің вахтасы – бірнеше күнге созылады, жақын маңда ларек та, аспаздық дүкендер де жоқ. Жаңа жылдық көңіл-күй ретінде – таза қардың астындағы тамаша Тянь-Шань шыршалары, және үй-жайлардағы кішкене жаңа жылдық мишураны айтуға болады. Ол жаңа жылдық көңіл-күй сыйлайды. Ал қалғаны – қатаң түрде жұмыс регламенттері бойынша жүргізіледі.
Мұраттың жаңа жылдық ауысымы
1-ГЭС су ағызу моторшысы Мұрат Саветқанұлы Ромбеков үшін – бұл үйреншікті көрініс және қалыптасқан тұрмыстық тәртіп: АлЭС-тегі он жыл жұмысының ішінде ол 6 жыл 1-ГЭС Каскадта жұмыс істейді. Ол бұған дейін су ағызғыштың моторисі болып жұмыс істегенін айтады, қазір – БАО жағасында, мотористер үйі орналасқан жерде – теңіз деңгейінен 2510 метр биіктікте жұмыс істейді.
Каскадта жұмыс істегелі бері бұл оның екінші жаңа жылдық ауысымы. Міндеттер өзгермейді: жабдықты тексеру және құбырдың жай-күйі, қақпақтарды көтеру және түсіру, ал егер қажет болса – қайта қосу. Бірнеше күнге созылатын ауысымда бір ғана адам болады – ол өзі. Күн дәстүрлі түрде ұзындығы 7 км учаскені күнделікті аралаудан басталады.
Маршрут ертегіге ұқсайды – қар басқан таулармен, шыршалардың жанынан, Үлкен Алматы көлінің шетінен бастап 1-ГЭС-ке дейін. Оны «ызғарлы қыс мезгілінде» өту оңай емес. Желтоқсан-қаңтарда қар жабыны бірнеше ондаған сантиметрді құрайды. Аяғың қарға батады, бетіңе – көлден келетін, тіпті күннің жылы ауа райында да, ал егер қармен араласқан болса, тікенді, аяқтан құлататын жел соғады. Моторшы ауыр жабдықтармен, үлкен күрекпен жүреді.
– Бізде арнайы бағыт парағы бар, ол арқылы көлге дейін жетеміз, сосын көлмен су көздеріне түсіп, қайтамыз. Менің бақылауымда алты су көзі бар, су деңгейін тексеремін. Қыс мезгілінде құбырдан түсу кезінде айналып өту кезінде аздаған қиындықтар туындайды, – деп растайды Мұрат Саветканұлы. – Күніне бір рет 1-ГЭС-ке дейін түсіп, құбырды тексеріп, компенсаторларды қараймын. Егер қандай да бір мәселе анықталса, бригаданы шақырып, мәселені шешеміз. Моторшылар сүзгінің бөгеттің денесі арқылы өтуін бақылауы тиіс. Егер сүзгілеу ұлғайса, онда бір жерде жуу жүреді немесе бөгеттің денесі арқылы су ағады. Егер су көздерінен лайланған су ағатын болса, онда шайылу әлдебір жерде жүреді. Бөгеттің денесін жыл сайын арматурамен бетондаймыз. Айналма жолда құбыр бойымен түскен кезде, кейде туристердің қалдырған қоқысын алып кетеміз. Барлық құбыр жолдарында туристердің есімдері жазылған, содан кейін бізге оны үнемі қайта бояп, ретке келтіруге тура келеді.
Мұрат Саветканұлы жаңа жыл түнінде кезекшілікке қуана-қуана келіп, петарда дыбысы естілмегенін, шыршалар арасында, табиғатта болудың өзі әлдеқайда жағымды екенін айтады. Отбасы оның жаңа жылдық ауысымына түсіністікпен қарайды. Ол өзінің жұмыс орнын үздік деп санайды, ол тіпті денсаулығын да жақсартқан. Қаланың жаңа жылдық шуы БАО-ға дейін жетпейді, бірақ Алматының мерекелік шамдары жоғары жақтан тамаша көрініп тұрады және бұл қаланың жарқырауын алматылық энергетиктер қамтамасыз етеді.
– Мұнда, биіктікте өзімді тамаша сезінемін, әдемі табиғат. Жаңа жылдық ауысым мен үшін сыйлық, ал қар жауған кезде тіпті әдемі көріністі көруге болады. Өткен жылы менің ауысымым Крещениеге түсті. Ол кезде біз тіпті лиманда да шомыла алдық. Жаңа жыл түні біз әдеттегідей көшеге шықтық – мұнда Қазгидромет, География институты, Көшкін станциясы, ТЖ қызметі бекеттері әлі де бар. Біз бір-бірімізді құттықтаймыз. Мерекелік дастархан жоқ. Бірақ әркім үйден мерекелік тағамдар – манты, тұшпара, торт әкеледі, ал оливьені біз өзіміз дайындаймыз, – деп жалғастырады Мұрат Саветканұлы. – Жарқыраған қалаға қарап, әрқайсымыз өз міндетімізге ораламыз. Түнде демала аламыз, бірақ кез келген жағдайда сорғының жұмысына құлақ асамыз. Жағдай туралы міндетті баяндама өзгеріссіз қалады: таңғы 7-де мен ГЭС-1 кезекші инженеріне Балтық биіктік жүйесі бойынша температура, ауа райының жай-күйі және көлдің деңгейі туралы баяндаймын (БСВ – 1707 жылы құрылған Кронштадт футштоктың нөлінен бастап есептелетін қалыпты биіктік жүйесі). Дәстүрлі баяндамаларды сағат 15.30-да және 19.30-да жасаймын.
Бұл пост, әрине, бір жағынан экзотикалық болып табылады. Мұрат Саветканұлы мұнда жұмыс істеген жылдары флораны да, фаунаны да зерттеді тау тұрғындарының қайсысы оның алдында жүргенін анықтай алады: сүлу, қабан, елік немесе түлкі.
Оның өмірбаянында басқа да мамандықтар болды: механик болып оқыды, темір жолда, ұн тарту-жарма өнеркәсібінде жұмыс істеді. Каскадқа өзі үшін күтпеген жерден келді: мұнда оның қызы жұмыс істейді. Ұзақ уақыт жұмыс істеймін деп ойламадым, бірақ солай қалдым. Қызықты жұмыс, жақсы ұйым, тұрақты жалақы дейді. Ең бастысы – компания қалаға үлкен пайда әкеледі. Демек, оның да осы игі іске қатысы бар…
ГЭС Медеттің жауапкершілігінде
Өзінің алғашқы жаңа жылдық ауысымында станцияда Каскад 1-ГЭС кезекші инженері Медет Дулатұлы Төлеуов та болды. Пейзаждың әдемілігі бойынша 1-ГЭС БАО-дан кем түспейді, ал қосалқы станция құрылыстарының болат ажуры оған тамаша сәйкес келеді. Бірақ техникалық жағынан Алматы 1-ГЭС немесе «Озерная» – бұл Каскадтың маңызды бас станциясы: ол БАО-дан су алуды жүзеге асырады және Каскадтың қалған барлық сатыларының жұмысын қамтамасыз етеді. «Озерная» – Қазақстандағы ең жоғары қысымды су электр станциясы. Сондықтан 1-ГЭС мамандарының жауапкершілігі өте жоғары.
Медет 30 желтоқсанда таңғы 8-де вахтаға кірді. Ол да ауысымда жалғыз жұмыс істейді. Жаңа жыл түні оның дастарханында да жұбайы дайындаған дәстүрлі тағамдар – манты, оливье болды.
– Менің ауысымым – мен үшін әрдайым мереке, – дейді Медет Төлеуов, осылайша бұл жұмысқа өзінің көзқарасын баса айтып. – Біздің негізгі міндетіміз – қаланы электр энергиясымен және ауыз сумен қамтамасыз ету, ал Жаңа жылда – авариясыз жұмысты, тұрақты қуатты қамтамасыз ету ерекше маңызды. Алматылықтар үшін мерекені бұзбау үшін. Әдеттегідей, мен ауысымды қабылдадым, аумақты араладым, жабдықтарды (АТҚ-35), генераторларды тексердім, мойынтіректерді тексердім: жылынып жатыр ма, жоқ па. Барлық деректерді әдеттегідей журналға жаздым. Кешкі 8-де және таңғы 8-де қандай жабдық жұмыс істейтінін, агрегаттардың параметрлері қандай екенін, резервте не бар екенін баяндап, көлдің ағымдағы белгісін хабарлады. Тәулігіне кемінде төрт рет айналып өтемін. Жаңа жыл – регламенттерде бірдеңені өзгертуге себеп емес. Сондықтан жаңа жыл түні әдеттегі жұмыс тәртібі болды.
Медет түсіндіріп өткендей, оның міндеті – су тасқыны болмауын қадағалау, генератордың қуатын бақылау. Яғни, оның міндеті аспаптардың параметрлерін қадағалау – негізгі реактивті қуат, негізгі белсенді қуат, температура, желінің жүктемесі. Дәл осы адамға моторист Мурат Ромбеков көлдегі жағдай туралы үнемі есеп береді, ал ол әрі қарай тиісті инстанцияларға жеткізеді.
Медеттің туған жері Қарақалпақстан, Қазақстанға тарихи отанына көшіп келді. Ол үшін бұл өте маңызды оқиға болды. Ол техникалық мамандықты таңдады, сол себепті Сәтбаев атындағы политехникалық университетін «электр энергетикасы» бағыты бойынша тәмамдады.
– Менің отбасымда барлығы мұғалімдер, сондықтан өзгерістер қажет деп шештім, – деп түсіндірді жас маман. – Ата-анам менің таңдауыма қолдау көрсетті. Жоғары оқу орнынан кейін 4-разрядты электромонтер болып 2-ЖЭО, онда 6 жыл жұмыс істедім. Содан кейін мені Каскадқа ауыстырды. Алғашқы 3-4 ай түнде тау суының дыбысынан сәл қорқынышты болды, содан кейін үйреніп қалдым. Жағдай бойынша баяндамалар – белгіленген уақытта жасалады. Штаттан тыс жағдайларда жағдайды ауысым бастығына баяндаймыз. Біздің жұмысымыз маңызды, өте жауапты. Егер энергия жүйесінде бірдеңе болса, онда Каскадсыз 1-ЖЭО да, 2-ЖЭО да іске қосылмайды – оның ерекшелігі осындай. Маған АлЭС-те жұмыс істеу ұнайды, кәсіпорынның оқығысы және біліктілігін арттырғысы келетіндерді қолдауы ұнайды.
Жаңа жыл қарсаңында тілек тіледің бе деген сауалға Медет шынайы жауап берді: «Мен Құран оқыған сайын тілек тілеймін». Бірақ әріптестеріне: апатсыз жұмыс істеу, тұрақты қуат, отбасында жайлылық және кәсіби өсу тілегін жеткізді!
Александр Сергеевичтің жаңа жылдық дәстүрі
Каскад ГЭС ауысымының бастығы Александр Сергеевич Линник үшін биылғы жаңа жылдық вахта бірінші емес. Тіпті ол үшін бұл үйреншікті іс деп айтуға да болады. Бұл Каскадта жұмыс істеген 22 жыл ішінде қалыптасқан дәстүр. Александр Линник – ұрпақты энергетик: оның әкесі өмір бойы энергетикада жұмыс істеген, ал Каскадта ГЭС-те 1996-2021 жылдары жұмыс істеген.
Александр Каскадқа бірден келе қойған жоқ. 1999 жылдан 2003 жылға дейін Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ студенті ретінде Балқаш мыс балқыту зауытында, электролиз цехында жұмыс істеді. 2003 жылы ЖОО-ны бітіргеннен кейін ғана 1-ЖЭО жұмысқа орналасты. Осы жылдар ішінде мамандықтарды игеріп, игеріп, кейін Каскад ГЭС ауысым бастығы болды.
Каскад нысандарындағы жағдай туралы барлық ақпарат дәл сол маманға ағылады. Ол 31 желтоқсанда сағат 20.00 ауысымға кірісті, ол кезде қала тұрғындарының көпшілігі мерекені тойлап, салюттерді атып, көңілді уақыт өткізіп жатқан болатын…
– Жаңа жыл түнінде ауысымда болдым, – дейді Александр Сергеевич. – Қазіргі ауысымда күзетшілерді есепке алғанда 4 бекетте 12 адам кезекшілік етті: кезекші инженер, 1-ГЭС кезекші, көлдегі кезекші, су тораптарында екі кезекші (5-ДГУ және 7-ДМУ). Сондай-ақ, кезекші жүргізуші кезекші инженермен ДИ-7 станцияларды аралайды, жабдықтарды тексереді, содан кейін бейнебақылау операторы мен күзетшілер. Біз жабдықты жұмыс тәртібінде қамтамасыз етеміз, журнал жазбалары бойынша жабдықтың жай-күйін қараймыз, бар жабдықтың схемасымен танысамыз. Нысандардағы кезекшілер күндіз шамамен сағат 16:00-де есеп береді, ГЭС-1-де және көлдегі көл деңгейінің белгісін, сүзгілеуді және ауа температурасын хабарлайды. Түн ортасында сағат 12:00-де біз АлЭС диспетчерлік бөліміне поштаны, жүктемені және станциялар бойынша токтарды жібереміз.
Қыс мерзіміне қарамастан, біз көлдің белгісін міндетті түрде қадағалап отыруымыз керек. Бізде су мен электр энергиясын өндіру бойынша белгілі бір жүктеме кестесі бар. Бұдан басқа, біз резервуарларда, тұндырғыштарда тазартылатын пайдаланылған суды Қалалық су арнасына береміз. Бізде электрондық белгі бар, оны БАО кезекшісі үнемі қадағалап отырады және бізге береді. Ал жүктемемен айналысатын ПТО инженері күнделікті кесте жасайды. Жаңа жыл түнінде электр қуатын көп тұтыну мүмкіндігіне қарамастан, Каскад кестеге сәйкес энергия береді.
Ауысым бастығы Каскадтың қысқы кезеңдегі жұмыс ерекшелігі туралы да айтып берді. Өйткені, барлық су нысандары сияқты олар да су үстінде жұмыс істейді және ауа райының ерекшеліктеріне және маусымға байланысты.
– Біз жазда судың белгісін ең жоғары деңгейге жеткізуге тырысамыз, ал қыс мезгілінде оны іске қосамыз, енді ол өспейді, – деп ГЭС жұмыс ерекшелігімен бөліседі Александр Сергеевич. – Қазір көлдің ағыны аз. Көл қалың мұз қабатымен жабылған кезде онда ағын түзгіш құрылғы орнатылады. Ол белгінің айналасында жүзіп, мұз астындағы көлдің деңгейін көру үшін мұзды сындырады. Ал мерекеге келсек, біз де осы шоудың бір бөлігін көре аламыз: егер біздің нүктемізден төмен қарасақ – қалаға қарай, онда жарылғыштар, фейерверктер көрінетін болады… Ал Жаңа жылда барлығына мансаптық өсім тілеймін!
Ернұрдың өсу каскады: слесарьдан инженерге дейін
Александр Линникпен бірге бұл вахтаны басқару пультінде электр станциясының жабдықтарын пайдалануды ұйымдастыру жөніндегі инженер Ернұр Ахметұлы да жүргізді. Жас маман жаңа жыл түнінде екінші рет кезекшілік етеді. Әрине, ол көптеген жастар сияқты Жаңа жылдың мерекелік атмосферасына шомылғысы келеді, бірақ борышы, мамандыққа деген сүйіспеншілігі мен жауапкершілігі басым келді.
– Менің екі ағам мен қарындасым энергетика саласында жұмыс істейді, – дейді Ернұр. – Сондықтан мамандық таңдау айқын болды: 9-сыныптан кейін мен энергетика колледжіне, одан кейін Алматы энергетика және байланыс университетіне түстім. Ал Каскадты таңдау көптеген себептерге байланысты болды: бұл өте әдемі жер, оның ғажайып батырлық тарихы бар. Бұл экологиялық таза жер. ГЭС – таза энергия. Екі жыл қарапайым слесарь болып жұмыс істедім, содан кейін 1-ГЭС инженер болдым. Жаңа жылдық ауысым басқалардан ерекшеленбеді: осы ауысым барысында біз 2-ГЭС-тен бастап барлық төменгі станцияларды аралап шықтық. Жаңа жыл – ерекше атмосфера, мереке болса да, біз жұмыста болғандықтан, басты назар іске аударылады. Ал жаңа жылдық ауысымдағы әріптестеріме және барлық энергетиктерге үздіксіз, апатсыз жұмыс, кез келген бастамаларда табыс, бақ-береке, денсаулық тілеймін!
Өзен басқарушысы Андрей
Жаңа жылдық ауысымның тағы бір қатысушысы – 5-8а ГЭС су ағызу моторшысы Андрей Анатольевич Кононовпен танысу афоризмнен басталды. «Жаңа жыл түні – әдеттегі жұмыс күні», – деді ол. Оның кәсіпке де, Каскадқа да деген көзқарасы осындай.
– Менің жұбайым осында жұмыс істейді, оның ата-анасы, атасы, әжесі осы жерде жұмыс істеді. Мен мамандық бойынша – көп арналы телефон байланысының технигімін, бірақ осында, кентте тұрдым, мені жұмысқа шақырды, – дейді Андрей. – Менің жаңа жылдық ауысым таңертең 8-ден келесі күні таңертең 8-ге дейін созылды. Біз аумақты араладық, содан кейін үй-жайда кезекшілік еттік. 10 жыл ішінде мен үшінші рет жаңа жылдық ауысымға түстім. Вахта жай ғана вахта сияқты, кәдімгі ауысымдардан жалғыз айырмашылық – салюттерді тамашалауға болады.
Басқасында – бәрі әдеттегідей: судың қаншалықты мөлшерде, қандай сапада өтетінін дәл бақылау қажет. Егер су өте лас болса, онда ауысым бастығының келісімі бойынша ол арнаға ағызылады.
– Бірақ, негізінен, лас су ағатын сәттер көктемде, мұздықтар ерігенде болады. Су электр станциясынан басқа, су қаланың ауыз су жүйесіне түседі, – дейді Андрей. – Қысқы уақытта өзендердің қатып қалуы болады. Мысалы, Проходная өзені жиі қатып қалады. Сонда біз оны мұзжарғыштармен жарып, су қысымды құбырларға ағып, одан әрі – тұндырғыш арқылы – су электр станцияларына кетуі үшін торды мұздан тазартамыз.
Ал ауа күрт суығанда, Алматы өзенінде шұңқырлар мен шұңқырлар торларды қағады, бәрін тазалауға тура келеді. Бастапқы су БАО-дан келіп түседі, құбыр желісіне түседі және одан әрі тау ішінде 50-ші жылдары салынған туннель арқылы 1-ГЭС-ке өтеді. Содан кейін ол дроссельге, одан кейін 2-ГЭС-ке түседі. Төменде Алматыдан, Проходная мен Казачкадан су келетін құрылыс бар. Бізде әрбір құрылыстың өзіндік ерекшелігі бар, бірдей құрылыстар мен қысымды бассейндер жоқ.
Андрейдің негізгі жұмыс орны – өзендер, қоректендіретін станциялар, арнайы салынған арналар, су жіберуге болатын қысымды бассейндер. Мұндай су артерияларының ұзындығы БАО-дан «Орбита» шағын ауданына дейін шамамен 20 км. Ең төменгі 11-ГЭС Алматы өзенінің бойында, Әл-Фарабиден жоғары, қалалық шағын ауданнан 1,5 км қашықтықта орналасқан. Андрей жоғарғы сатыға жауап береді.
– Су келетін қысымды бассейндер бар, бірақ белгілі бір қақпақтармен біз қысымды құбырды жауып, станцияны айналып өтіп, бос ағызу арқылы суды жібере аламыз немесе қақпақты жауып тастап, су түспейді, – деп өз жұмысының ерекшелігімен бөлісті Андрей. – Каскадтың моторшылары жоғарғы және төменгі болып бөлінеді. Мен ауысымға кірісемін, жоғарыға қарай жүремін, барлық станциялар мен құрылыстарды қарап шығамын, жөнелту нүктесіне дейін күніне екі рет өтемін. 22 км жаяу жүруге тура келеді. Тексеріп шығу орта есеппен 3,5-4 сағатқа созылады. 7-ГЭС сипаттамалары бойынша басқа гидростанциялардан ерекшеленбейді. Егер 7-ГЭС машина бөлімшесінде жұмыстар жүргізілсе, онда қысымды бассейн орналасқан жерден су жабылады және айналма арна бойынша 7-ГЭС жанынан өтеді. Бірнеше агрегаттары бар 1-ГЭС және 2-ГЭС станцияларында су ағынын реттеуге болады, яғни әрбір агрегатқа судың кіруін шектеуге болады.
Маман судың сипаттамалары мен оның деңгейі туралы да түсінікті түрде айтып берді. Егер деңгей 20 см аз болса, онда бұл жеткіліксіз болады, сонда да төменгі станциялар электр энергиясын өндіру бойынша шектеледі. Сондықтан мотористер не болып жатқанын анықтауы керек: жоғарыдағы жер жұмыстары жүргізіліп жатыр ма, біреулер су арнасының тұтастығын бұзды ма, әлде торлар жапырақтармен толтырылды ма. Бұл жағдайлардың барлығын цех бастығы бақылайды және моторшыға судың деңгейі төмендеп жатқанын хабарлайды. Моторшының жұмыс құралдары – жауын-шашын жағдайына арналған қолғап және плащ.
– Әрбір қысымды бассейнде қажетті нәрсенің бәрі бар – күрек, тырма, лом, шлак, шелектер. Жағдайға қарап, проблемаларды өзіміз шешеміз, – деп түсіндірді Андрей. – Құрылыстарда селді ұстайтын арнайы қақпақтар бар. Сел әдетте өзеннің жоғарғы бөлігінен келеді. Мұндай жағдайда біз ғимаратқа шығып, қақпақтарды жабамыз. Егер үлгерсек, қысымды Алматы өзеніне тастаймыз, егер болмаса, үш қақпақты қоршап, барлық құрылысты құтқарамыз.
Менің қасымда қатты сел болған емес, бірақ бес жыл бұрын Проходная өзенінде 6 м3/сек шамасында су болған кезде қатты су тасқыны болды. Қатты тасқын болды. Бірақ біз барлығына төтеп бере алдық. Менің жұмысым өзі қызықты, күн сайын жаңа нәрсе болады. Тек жұмыста ғана емес. Мысалы, 5-ГЭС жанында айналма жолда шакалдарды көрдім. Бірақ бізде иттер мен аңдардан сақтандырғыштар бар. Бақытымызға орай, олар қажет болған жоқ.
Ал Жаңа жылда, мен әрдайым тілектерімді тілеймін және олар орындалады. Әріптестеріме ең бастысы – апатсыз жұмыс пен денсаулық тілеймін!